این مقاله در همایش کنکاش های مفهومی و نظری درباره جامعه ایران در تاریخ 29 خرداد 1398 در انجمن جامعه شناسی ایران ارائه شده است. فایل صوتی آن در کانال تلگرامی t.me/hatanhai موجود است و مقاله کامل در ماه های آتی منتشر خواهد شد.

نسبت فردیت و تکامل گفتمان مطالبه‏ گری در تحولات اجتماعی ایران معاصر

اختر شیری

چکیده

هدف این پژوهش مطالعه‏ رابطه‏ دیالکتیکیِ فردیت و تکامل گفتمان مطالبه‏ گری در بستر تحولات اجتماعی اخیر ایران است. فردیت عبارت است از بروز فرد در برابر سیستم که مطالبات و خواسته‏ های افراد در جامعه در خلال آن بیان می‏ گردد که جریانی از مطالبه‏ گری را به همراه دارد. بنابراین رابطه‏ فردیت و مطالبه ‏گری با اسلوب هم‏ فراخوانیِ دیالکتیکی (و به بیان گورویچ تضمن متبادل) قابل شناسایی است، اما این هم‏ فراخوانی در شرایط اجتماعیِ گوناگون منجر به برآیندهای متفاوتی از گونه‏ های سکوت، تسلیم، اعتراض یا جنبش شده است. در تاریخ اجتماعی ایران در ادوار مختلف تاریخی جریان اجتماعیِ مطالبه‏ گری شکل گرفته است، اما این جریان برای تبدیل شدن به گفتمان نیازمند تغییر تفسیر جمعی کنش‏گران اجتماعی از موقعیت تاریخی- اجتماعی می‏ باشد. نتایج این پژوهش که با روش تحلیل دیالکتیکی انجام شده، نشان می‏ دهد تا زمانی که رابطه‏ فرد و سیستم در اسلوبی از دیالکتیک فاصله منجر به انزواگرایی و کناره‏ گیری شود، مطالبات و خواسته‏ های مدنی شهروندان ابراز نمی‏ گردد؛ در این شرایط اجتماعی است که شهروندان به تعبیر مارکوزه تحت سلطه‏ سیستم قرار می‏ گیرند و اقدامی برای تغییر نمی‏ کنند. اما زمانی که اعتراضات و مطالبات افراد در دیالکتیکی از اسلوب فاصله و سنخ خلاق قرار گیرد، شهروندان تصمیم می‏ گیرند تا با تغییر تفسیر جمعی، خواسته‏ های خود را بیان کنند و با یاری سازمان‏ های میانجی مانند مجلس شرایط اجتماعی را با تحولاتی مطلوب مواجه سازند. به وجود آمدن ظرفیت مناسب اجتماعی برای بیان اعتراضات صنفی، سازمانی و گروهی می‏ تواند با پیدا کردن موضوع محوری، در صورت استمرار تبدیل به گفتمانی تاریخی ‏گردد و ممکن است گسستی اجتماعی را به دلیل اصلاحات اجتماعی موجب شود. در این مقاله به این سوال اساسی پاسخ داده شده است که در ایران معاصر، مطالبه‏ گری تا چه اندازه فرصت بروز و ظهور داشته است؟ و در ضمن، مطالبه‏ گری در فرایند تکوین خود در ایران معاصر تا چه اندازه به ویژگی‏ های عناصر گفتمانی دست یافته است؟

مفاهیم کلیدی: مطالبه‏ گری، گفتمان، فردیت، تحلیل دیالکتیکی، اسلوب فاصله